Jakie są negatywne skutki tatuażu?

Myślisz o tatuażu albo już go masz i zastanawiasz się, jakie niesie konsekwencje zdrowotne? W tym tekście poznasz najważniejsze zagrożenia, o których rzadko mówi się w studiu tatuażu. Dzięki temu łatwiej ocenisz, czy ryzyko jest dla ciebie akceptowalne.

Jak działa tatuaż na skórę i układ odpornościowy?

Podczas tatuowania skóra jest nakłuwana tysiące razy na minutę. Maszyna z igłą wprowadza tusz do skóry właściwej, czyli warstwy bogato unaczynionej i silnie unerwionej. Organizm traktuje pigment jak ciało obce, więc natychmiast reaguje układ odpornościowy. Komórki żerne pochłaniają drobiny barwnika i zostają z nimi w tkance na stałe, co dla skóry oznacza przewlekły stan podrażnienia.

To, że tatuaż wygląda stabilnie, nie znaczy, że pigment „siedzi” tylko tam, gdzie go wprowadzono. Badania BfR i zespołu ze szpitala w Ratyzbonie pokazały, że cząstki tuszu oraz fragmenty igieł wędrują do pobliskich węzłów chłonnych. Tam mogą gromadzić się latami, prowadząc do ich powiększenia i przewlekłej ekspozycji układu odpornościowego na toksyczne substancje. W innym badaniu opisanym w „Scientific American” zaobserwowano u wytatuowanych osób spadek poziomu immunoglobuliny A, białka ważnego w obronie przed infekcjami.

Pigment tatuażu nie pozostaje w jednym miejscu – jego drobiny oraz cząstki metalu z igieł mogą krążyć w organizmie, odkładając się w węzłach chłonnych i narządach.

Szacuje się, że w samym Nowym Jorku u około 6–10 proc. osób z tatuażem wystąpiły powikłania skórne, w tym przewlekłe swędzenie, wysypka czy obrzęk trwające miesiącami. Najczęściej dotyczyło to pigmentów czerwonych i czarnych, które okazały się najbardziej problematyczne dla organizmu.

Metale ciężkie i toksyczne pigmenty

Tusze do tatuażu w wielu krajach, w tym w Polsce, przez lata funkcjonowały w szarej strefie regulacyjnej. Nie traktowano ich ani jak kosmetyków, ani jak wyrobów medycznych. Zespół ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego przebadał popularne tusze pod kątem metali ciężkich. W czarnych wykryto głównie miedź i chrom, w białych wysoki poziom kadmu, ołowiu i cynku, a w zielonych arsen. Takie składniki wnikają w skórę na stałe, szczególnie gdy tatuaż jest duży i gęsto wypełniony kolorem.

Podobne wnioski wyciągnął prof. Jørgen Serup z Danii, który wykazał, że 13 z 21 badanych w Europie tuszy zawierało związki o działaniu rakotwórczym. Z kolei naukowcy z Uniwersytetu w Bradford zaobserwowali, że nanocząstki pigmentów mogą przedostawać się do krwiobiegu i gromadzić w narządach wewnętrznych. To już nie tylko kwestia estetyki, ale realnego, długotrwałego obciążenia organizmu potencjalnie toksycznym „ładunkiem chemicznym”.

Cząstki metalu z igieł

W trakcie tatuowania do organizmu nie wnika jedynie tusz. Badacze z BfR oraz Europejskiego Ośrodka Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble pokazali, że igły ścierają się pod wpływem pigmentu, zwłaszcza zawierającego dwutlenek tytanu. Do skóry przedostają się mikroskopijne fragmenty stali z dodatkiem niklu i chromu. To metale często wywołujące silne alergie kontaktowe.

Te drobiny, podobnie jak pigment, migrują do węzłów chłonnych. Dr Ines Schreiver podkreśla, że pełna ocena skutków takiego przewlekłego narażenia wymaga wieloletnich badań, ale już teraz wiadomo, że może to sprzyjać reakcjom alergicznym i zaburzeniom odporności. W praktyce oznacza to, że nawet idealnie wysterylizowana igła nie jest neutralna – materiał, z którego jest wykonana, także ma znaczenie.

Jakie problemy skórne wywołują tatuaże?

Skóra to pierwsze miejsce, gdzie widać negatywne skutki tatuażu. Część reakcji pojawia się niemal od razu, inne rozwijają się po kilku miesiącach lub latach, gdy układ odpornościowy jest osłabiony, na przykład po stresie czy infekcji. Nie każda zmiana to dramat, ale ignorowanie ich może skończyć się przewlekłym stanem zapalnym albo poważniejszą chorobą.

Alergie na pigmenty

Najczęściej winny jest sam tusz, a nie mechaniczne nakłuwanie. Szczególnie problematyczne są czerwone i żółte pigmenty, w których spotyka się m.in. siarczek kadmu. Ten związek pod wpływem słońca zmienia się w silny alergen. Na tatuażu pojawia się wówczas wysypka, pokrzywka, świąd, a czasem obrzęk i bolesne guzki. Co ważne, reakcja może wystąpić po godzinach, ale też po wielu miesiącach, kiedy właściciel tatuażu jest przekonany, że „skóra przyzwyczaiła się” do ozdoby.

Większe ryzyko alergii dotyczy osób, które reagowały już na biżuterię z niklem czy srebrem. U takich pacjentów dermatolodzy obserwują częstsze uczulenia na pigmenty, nawet jeśli tatuaż jest mały. Próba uczuleniowa i wybór czarnego tuszu mogą zmniejszyć ryzyko, ale go nie eliminują. Zdarza się też, że tlenek żelaza w tuszu reaguje podczas rezonansu magnetycznego, wywołując przejściowe zaczerwienienie i ból w miejscu tatuażu.

Ziarniniaki i przewlekły stan zapalny

U części osób organizm reaguje na tatuaż jak na ciało obce, tworząc ziarniniaki – grudkowate nacieki zapalne. Widać je jako nierówne, stwardniałe fragmenty tatuażu, które swędzą lub bolą. Problem nie zawsze ogranicza się do skóry. Opisano przypadki, gdy podobne zmiany pojawiały się też w narządach wewnętrznych, co sugeruje, że pigment lub jego produkty rozpadu docierały dalej niż tylko do węzłów chłonnych.

Takie przewlekłe ogniska zapalne są trudne w leczeniu, bo pigmentu nie da się po prostu „zmyć”, jak farby do włosów. Leki miejscowe często działają słabo, a usunięcie fragmentu skóry z tatuażem prowadzi do blizny. To typowa sytuacja, w której decyzja podjęta w kilka godzin – zrobienie tatuażu – daje skutki odczuwalne przez resztę życia.

Zakażenia bakteryjne i grzybicze

Nawet w czasach lepszej świadomości higieny zakażenia po tatuażu nadal się zdarzają. Ich przyczyną bywa oszczędzanie na sterylnym sprzęcie lub nieprzestrzeganie zasad aseptyki. Często pierwsze objawy myli się ze „zwykłym” bólem i zaczerwienieniem po zabiegu. Na infekcję wskazują narastający obrzęk, uczucie ciepła w okolicy tatuażu, ropna wydzielina i gorączka.

Najbardziej narażone są osoby z obniżoną odpornością, chore na cukrzycę, nadużywające alkoholu i narkotyków. U nich niewielkie zakażenie bakteryjne czy grzybicze może szybko przejść w zapalenie ogólnoustrojowe, wymagające hospitalizacji. W skrajnych przypadkach – jak opisany w „British Medical Journal Case Reports” przypadek mężczyzny kąpiącego się w morzu tuż po tatuowaniu – dochodzi do zakażenia mięsożernymi bakteriami Vibrio vulnificus i śmiertelnego wstrząsu septycznego.

Jakie choroby zakaźne można złapać przez tatuaż?

Jedna igła, krew kilku osób i brak autoklawu – to gotowy scenariusz na zakażenie poważnym wirusem. W profesjonalnych salonach ryzyko jest małe, ale w „pamiątkowych” studiach wakacyjnych czy domowych warunkach bywa dużo wyższe. Nie wystarczy, że igła wygląda czysto. Wirusy są niewidoczne, a u osoby zakażonej przez lata mogą nie dawać objawów.

HBV, HCV i HIV

Wirusy HBV i HCV (zapalenie wątroby typu B i C) potrafią przetrwać w zaschniętych kropelkach krwi poza organizmem nawet ponad sześć tygodni. Gotowanie igły albo opalanie jej w płomieniu nie gwarantuje ich zniszczenia. Bez sterylizacji w autoklawie narzędzie pozostaje potencjalnym źródłem zakażenia. Historia Pameli Anderson, która prawdopodobnie zaraziła się HCV, używając tej samej igły co zakażony partner, dobrze to pokazuje.

Podobne zagrożenie dotyczy HIV. Choć ten wirus jest mniej odporny na warunki zewnętrzne niż HCV, wciąż może przenosić się poprzez wspólne igły i sprzęt do tatuowania. Pacjent, który po latach dowiaduje się o zakażeniu, rzadko łączy je z „wakacyjnym tatuażem”. W statystykach to jednak jedna z realnych dróg transmisji, obok iniekcji dożylnych i niebezpiecznych kontaktów seksualnych.

Tężec i inne zakażenia z ran

Tatuaż to w praktyce duża, kontrolowana rana. Jeśli igła nie jest jałowa, w głąb skóry mogą dostać się przetrwalniki laseczki tężca. Choroba ma wysoką śmiertelność, sięgającą 30 proc. u dorosłych. Choć dzieci w Polsce mają obowiązkowe szczepienia, ochrona nie trwa całe życie. U dorosłych dawkę przypominającą powinno się przyjmować co 10 lat, a mało kto o to dba.

W sytuacji, gdy tatuaż wykonano w wątpliwych warunkach, lekarz może zalecić szczepienie przypominające lub podanie immunoglobuliny przeciw tężcowi. To kolejny dowód, że przed wizytą w studiu warto sprawdzić nie tylko portfolio artysty, ale też jego zaplecze sanitarne i realny standard sterylizacji.

Czy tatuaże zwiększają ryzyko nowotworów?

Coraz więcej badań sugeruje związek między tatuażami a rozwojem niektórych nowotworów skóry i układu chłonnego. Nie chodzi tylko o toksyczność pigmentów, ale także o trudności diagnostyczne – tusz może zasłaniać wczesne zmiany nowotworowe albo je maskować, co opóźnia rozpoznanie.

Czerniak i inne nowotwory skóry

Duży tatuaż na plecach czy udzie potrafi skutecznie „schować” pojedyncze znamię, które z czasem zaczyna się zmieniać. Dermatolodzy zwracają uwagę, że skóra pokryta licznymi tatuażami jest trudniejsza w badaniu dermatoskopowym. Plamy, przebarwienia i odczyny zapalne po pigmentach mogą przypominać wczesne stadium czerniaka lub raka kolczystokomórkowego, ale też je maskować.

Doniesienia naukowe opisują wzrost ryzyka wystąpienia raka podstawnokomórkowego, raka kolczystokomórkowego i czerniaka złośliwego u osób z tatuażami, choć związek ten nadal jest badany. Dodatkowy problem polega na tym, że promieniowanie UV może rozkładać składniki pigmentu na jeszcze bardziej reaktywne chemicznie fragmenty, w tym aminy aromatyczne o potencjale rakotwórczym.

Chłoniaki i inne nowotwory układu chłonnego

Badanie ze Szwecji obejmujące około 12 tys. osób wykazało, że posiadanie tatuażu wiązało się ze wzrostem ryzyka zachorowania na chłoniaka. Co istotne, nie miało większego znaczenia, jak duży był tatuaż ani gdzie się znajdował. Sam fakt wprowadzenia pigmentu do organizmu wydaje się ważniejszy niż pole pokrycia skóry.

W tuszach wykrywa się m.in. nikiel, kadm, chrom, miedź, kobalt, aluminium, mangan, sole rtęci i cyjanki. Wiele z tych pierwiastków ma działanie mutagenne lub rakotwórcze. Jeśli do tego dołożymy opisane w literaturze przypadki białaczki, która „przetrwała” w naciekach wytatuowanej skóry mimo chemioterapii ogólnoustrojowej, obraz staje się jeszcze bardziej niepokojący. Prof. Wiesław Jędrzejczak sugeruje, że tusz może tworzyć swoiste „kieszenie”, w których komórki nowotworowe łatwiej wymykają się kontroli odporności.

Jakie ryzyko niesie usuwanie tatuażu?

Wielu osobom wydaje się, że tatuaż w razie czego można „po prostu” usunąć. Laser Q-switch czy najnowsze urządzenia pikosekundowe faktycznie rozbijają pigment na drobniejsze cząstki, które organizm stopniowo usuwa. Proces jest jednak bolesny, długotrwały, kosztowny i sam w sobie niesie kolejne zagrożenia zdrowotne.

Skutki uboczne zabiegów laserowych

Po sesji usuwania tatuażu często pojawiają się ból, strupy, owrzodzenia i silne zaczerwienienie. Przy większych tatuażach gojenie może trwać tygodniami. W dłuższej perspektywie pacjenci zmagają się z przebarwieniami lub odbarwieniami skóry, bliznami przerostowymi, a także odczynami alergicznymi na produkty rozpadu pigmentu.

Naukowcy z BfR sprawdzili, co dzieje się z barwnikami pod wpływem wiązki lasera. Po zbadaniu 36 pigmentów okazało się, że część z nich rozkłada się na aminy aromatyczne i cyjanowodór – związki potencjalnie rakotwórcze i bardzo toksyczne. Część takich reakcji może zachodzić także pod wpływem promieniowania UV w normalnym nasłonecznieniu, więc skóra po tatuażu i po jego usuwaniu wymaga szczególnej ochrony przed słońcem.

Kiedy lepiej zrezygnować z tatuażu?

Dermatolodzy i immunolodzy zwracają uwagę na grupy, u których ryzyko powikłań jest szczególnie wysokie. Dr hab. Maciej Pastuszczak podkreśla, że już na co dzień jesteśmy otoczeni wieloma szkodliwymi substancjami, więc świadome dokładanie następnego stałego źródła chemii w organizmie może być złym pomysłem. Dotyczy to zwłaszcza osób z chorobami skóry i zaburzeniami odporności.

Do grupy podwyższonego ryzyka należą między innymi:

• osoby z atopowym zapaleniem skóry, łuszczycą lub liszajem płaskim,
• pacjenci po przeszczepach i w trakcie leczenia immunosupresyjnego,
• chorujący na cukrzycę lub ciężkie choroby przewlekłe,
• osoby z historią silnych alergii kontaktowych i uogólnionych.

U pacjentów z AZS przewlekły stan zapalny i uszkodzona bariera naskórkowa utrudniają gojenie tatuażu i sprzyjają zakażeniom. W łuszczycy każdy uraz skóry może wywołać nowe ogniska choroby w miejscu tatuażu. W takich sytuacjach nawet perfekcyjnie wykonany rysunek na skórze staje się potencjalnym zapalnikiem problemów, które potem trudno opanować.

Decyzja o tatuażu to nie tylko wybór wzoru, ale świadoma zgoda na wprowadzenie do organizmu trwałej mieszanki barwników, metali i produktów ich rozpadu.